İman: İlâhî Lütuf mu, İnsan Tercihi mi?

 

Bu yazı, "Müslümanım" demenin ötesine geçerek, imanın atalardan kalan bir kültürel mirastan ziyade, ilâhî bir lütfun (hidayet) insan iradesi ve aklıyla buluştuğu bilinçli bir tercih olup olmadığını derinlemesine sorguluyor.

"Bizi Müslüman olarak yaratan Allah'a şükürler olsun." Bu ifade, dilimize o denli yerleşmiş ki, çoğu zaman üzerinde düşünmeden tekrar ederiz. Peki, bu söz gerçekten ne anlama geliyor? Geleneksel bir söylem mi, yoksa kalbin derinliklerinden gelen samimi bir teslimiyet mi?

Bu noktada zihnimde bir düşünce deneyi beliriyor: İman, sadece doğuştan gelen bir aidiyet olsaydı, bu ilâhî adalet ölçüsüne sığmazdı. Çünkü İslam inancına göre kişi, kendisine ulaşan hakikat bilgisi (tebliğ) ve imkânları çerçevesinde sorumludur. Yoksa insan, sadece doğduğu ortamla sınırlı değildir; aklı, vicdanı ve iradesiyle hakikati arayıp bulma kabiliyetine sahiptir. Bu düşünce, bizi şu öze döndürür: İmanımızı sorgulamadan, sadece bir miras olarak sahiplenmek yeterli midir?

Tam da burada, Hz. İbrahim (a.s.) gibi inancımızı kökten sorgulamalı, onu aklın ve kalbin süzgecinden geçirmeliyiz. Kur'an'ın anlattığı üzere, O putlara, yıldızlara, aya ve güneşe bakıp "Ben batanları sevmem" (En'am, 78) diyerek, taklidi bir inançtan tahkiki tevhide ulaşmıştır.

İman, atalarımızdan kalan kuru bir miras değil; bireysel tercihlerimizin, samimi arayışlarımızın ve nihayetinde Allah'ın hidayetinin bir sonucudur. Sorgulamadan benimsersek, bir gün kendimizi "Biz gerçekten ne zaman, nasıl ve neden Müslüman olduk?" diye sorarken bulabiliriz.

İman, sadece doğduğumuz ortamın bize sunduğu hazır bir kimlik mi, yoksa bilinçli bir seçimin ve ilâhî lütufla buluşmanın meyvesi mi? Eğer cevabımız belirsizse, inancımızı gözden geçirmenin tam zamanıdır.

Kur’an-ı Kerim, Hucurât Suresi'nin 14. ayetinde bedevîler hakkında şöyle buyurur: "Bedevîler ‘İnandık’ dediler. De ki: Siz iman etmediniz, ancak ‘Müslüman olduk’ deyin. Henüz iman kalbinize yerleşmedi. Eğer Allah’a ve elçisine itaat ederseniz (O,) amellerinizden hiçbir şeyi eksiltmez. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir."

Bu ayet bize açıkça gösteriyor: "Müslümanım" demek yetmiyor. İman, kalpte kök salmalı, hayatın her alanında filizlenmelidir. Aksi hâlde, dışarıdan Müslüman görünen ama iç dünyasında inancı tam anlamıyla özümsememiş bireyler oluruz.

Bu bilinçle hareket etmediğimizde, hem bireysel hem de temsil sorumluluğumuz eksik kalır. Bir düşünce olarak şunu aklımızda tutmalıyız: Başka dine mensup veya inançsız bir kişi, "Biz hakikati aradık ama Kur’an doğrultusunda yaşayan gerçek bir Müslüman örneği görmedik" diyebilir. Elbette bu, o kişinin bireysel sorumluluğunu ortadan kaldırmaz; ancak bize, "En hayırlı ümmet" (Âl-i İmrân, 110) olma iddiasındaki her müminin, sözü ve hâliyle İslam'ın güzel yüzünü gösterme sorumluluğunu hatırlatır. Zira iman, yalnızca kişisel bir aidiyet değil; davranışlarımızla başkalarına temas eden canlı bir şahitliktir.

Sadece kelime-i şehadeti tekrar edip, onun gerektirdiği ahlâkı, adaleti ve merhameti hayata geçirmeyenler İslam'ı hakkıyla temsil edebilir mi? Vicdan, imanımızın ilk ve en sahici sınav alanıdır. Başkasının hakkını gözetmeyen, merhametsiz davranan ve imanını içsel bir dönüşüme çevirmeyenler, bu ağır sorumluluğu taşıyamazlar.

Sonuç olarak, iman bir lütuf olduğu kadar, ağır bir sorumluluktur. Duyduğumuz her ayeti, tekrarladığımız her duayı gerçekten içselleştirmeliyiz. Hz. İbrahim gibi sorgulamalı, "Bu, hangi akla, hangi vicdana hizmet eder?" diye düşünmeliyiz. Unutmayalım ki, Hz. İbrahim'in sorgulaması O'nu şirke değil, tevhide götürdü. Bizim sorgulamamız da bizi dinden uzaklaştırmak için değil, daha sağlam, daha bilinçli ve daha samimi bir imana ulaştırmak içindir.

İmanımızı bu bilinçle özümsedikçe, yalnızca kendimize değil; inancımıza, toplumumuza ve tüm insanlığa karşı da sorumluluğumuzu yerine getirmiş oluruz. İşte o zaman, o kadim şükür cümlesi, basit bir alışkanlıktan çıkar ve hakiki bir teslimiyetin ifadesine dönüşür.

Peki, bizim imanımız ilâhî bir lütfun yankısı mı, yoksa aklımız ve irademizle vardığımız bir hakikat mi? Belki de asıl cevap, ikisinin buluştuğu o kutsal noktadadır.